PREFACE
Kirish
Turk Davlatlari Tashkiloti tashkil etilganiga o‘n yildan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lib, ushbu davr mobaynida qardosh turk xalqlari o‘rtasidagi qadimiy ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va ilmiy aloqalar yanada kengayib, mustahkamlandi. Mazkur nufuzli tashkilotning asosiy maqsadlaridan biri turkiy tillarning shakllanishi va rivojlanishini, ularning umumiy tarixiy yodgorliklarini, adabiy tillari va dialektlarini qiyosiy asosda o‘rganish, o‘xshashlik va farqlarni yuzaga keltiruvchi omillarni aniqlash hamda leksik-semantik boyliklarini tahlil qilishdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan, og‘uz, qipchoq, bulg‘or, qarluq-uyg‘ur va uyg‘ur-og‘uz guruhlariga mansub tillarning leksik-semantik zaxiralari tahlil qilinadi, bunda ozarbayjon va o‘zbek tillari ham alohida o‘rin egallaydi.
Geneologik va tipologik jihatdan o‘zaro yaqin bo‘lgan ozarbayjon va o‘zbek tillarining leksik-semantik tizimi ko‘plab umumiyliklarga ega. Tarixiy manbalarga ko‘ra, bu tillar qadimda yagona umumturkiy til asosida shakllanib, uzoq tarixiy taraqqiyot jarayonida turli ajralish va birlashishlar orqali o‘zining og‘zaki va yozma adabiy shakllarini hamda dialektlarini rivojlantirgan. Dastlabki bosqichlarda ular turk tilining turli dialektlari sifatida faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyinchalik mustaqil adabiy tillar sifatida shakllangan.
Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ozarbayjon va o‘zbek tillarini qiyosiy jihatdan o‘rganishda juda qadimiy davrlarga oid parallel leksik birliklarni aniqlash mumkin. Bu holat turkiy tillarning uzoq tarixiy ildizlarga ega ekanini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, ayrim tadqiqotlarda turkiy tillarning boshqa qadimiy tillar bilan aloqalari haqida turli ilmiy qarashlar ilgari surilgan bo‘lib, mazkur masala hali ham ilmiy munozaralar doirasida qolmoqda.
Manbalarda ozarbayjon va o‘zbek tillarining tarixiy taraqqiyot bosqichlari, ularning xalq va milliy adabiy tillar sifatida shakllanish jarayonlari alohida yoritiladi. Har bir bosqichga oid yozma yodgorliklardan leksik namunalar tanlanib, ular boshqa turkiy tillardagi muqobillari bilan qiyosiy tahlil qilinadi.
Ushbu asar olti bobdan iborat bo‘lib, unda har ikki tilning leksik-semantik qatlamlari keng qamrovda tahlil etiladi. Tadqiqotda tavsifiy va tarixiy-qiyosiy metodlardan foydalanilgan bo‘lib, leksik birliklar turli guruhlarga ajratilib tizimli ravishda o‘rganilgan. Bu esa tahlilning ilmiy izchilligini ta’minlaydi.
Tizimlilikni yanada aniqlashtirish maqsadida qadimiy leksik birliklar tanlanib, ular ozarbayjon, o‘zbek va boshqa turkiy tillardagi muqobillari bilan qiyoslanadi hamda o‘xshash va farqli jihatlar aniqlanadi. Ma’lumki, konkret va mavhum tushunchalarni ifodalovchi leksik birliklar o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud bo‘lib, ular til tizimining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi.
Kitobda leksik-semantik tizim quyidagi guruhlar asosida yoritilgan: umumiy leksika, antonimik birliklar, inson tanasiga oid atamalar, maishiy va moddiy-madaniy so‘zlar, etnografik va xo‘jalik terminlari, qarindoshlik atamalari, oziq-ovqat nomlari, astronomik va gidrometeorologik birliklar, adabiyot va san’atga oid terminlar hamda o‘zlashma so‘zlar. Shuningdek, semantik hodisalar — ko‘p ma’nolilik, omonimlik, sinonimlik, antonimlik, frazeologik birliklar, maqol va matallar ham tahlil qilingan.
Tadqiqotning muhim jihatlaridan biri shundaki, unda ozarbayjon va o‘zbek tillarining leksik-semantik guruhlari qadimgi turkiy til manbalari, Orxon-Enasoy yodgorliklari, “Qo‘rqut ota kitobi”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devon” asari hamda zamonaviy turkiy tillarning dialekt va lahjalari bilan qiyosiy o‘rganilgan.
Mazkur ilmiy asar nafaqat Ozarbayjon va O‘zbekiston, balki boshqa turkiy xalqlar uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. U oliy ta’lim muassasalari talabalari, magistrantlar, doktorantlar hamda turkiy tillarni o‘rganishga qiziqqan keng kitobxonlar uchun mo‘ljallangan.
Kitob turkologiya, qiyosiy tilshunoslik va leksikologiya yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv va ilmiy manba sifatida keng foydalanishga tavsiya etiladi.
Değerlendirmeler
Henüz değerlendirme yapılmadı.